♦आंबा जोगाई ♦️
- नितीन सावंत परभणी
9970744142
आंबेजोगाई हे नैसर्गिक दृष्टीने अत्यंत सुंदर असे शहर.सांस्कृतिक वारसा असलेले सर्वात जुने शहर आंबेजोगाई आहे.हे शहरावर अनेक राजेमहाराज्यांच्या राजवटीखालुन गेलेले आहे.संत चक्रधर स्वामींचे प्रवचनही येथे झाल्याच्या नोंदी आहेत.या शहरासंदर्भात सर्वात जुना वारसा जोगाईच्या अंबाबाईचा. जयवंती नदीकिनाऱ्यावर वसलेली मातृसत्तेची राज्ञी म्हणजे जोगेश्वरी.मुळात ही एक योगीनी.आंबा आणि जोगीणी (योगीणी) या दोन शब्दांपासून आंबाजोगाई हा शब्द बनला आहे.म्हणजे आंबाजोगाई या शहराच्या नावातच मातृसत्तेचे पुरावे दफन आहेत.
हे एक मोठे नगरच.पुरुषसत्ताक व्यवस्थेच्या प्रस्थापनेनंतरच्या काळात अशा मातृसत्ताक ठिकानांचे 'दुष्ट नेनीवेकरण' करण्यात आले आहे.म्हणून आंबेजोगाई येथे या योगीनीचे नगर स्मशानभूमीत अडगळीत टाकलेले आहे.म्हणजे नंतर त्या भागात स्मशानभूमी बनवण्यात आलेली आहे.निर्ऋतीही नरकदेवता म्हणून अशीच बदनाम करण्यात आली.तिची नैऋत्य दिशा अशुभ मानली गेली.तिचा जन्मदिवस अमावस्या, तिचे वहान गाढव,आजही अशुभ मानतात.
त्याचप्रमाणे ही योगिनी आंबाबाई आज स्मशानभूमीत आडगळीत आहे.या भागाला बाराखांबी मंदिर परिसर म्हटले जाते.या परिसरात नव्याने काही मंदिरांचे अवशेष मिळाले आहेत.या ठिकाणी मोरावर स्वार असलेली एक योगिनी शिल्प आहे.आणि,कानात गोल रींग असलेली दाढी असनारी एक योगी पुरुषाची मुर्तीही आहे.त्याच्या पायाखाली सुद्धा मोरांची शिल्पे आहेत.
म्हणजे मोर ज्ञातीचिन्ह या आंबा योगीनीचे असावे. तिच्या गणाचे कुलचिन्ह मोर होते. याबद्दल, अजुन तपशील घेतला असता आंबेजोगाईचे रहिवासी विनोद उंबरे म्हणाले,या भागात मोरांची संख्या खुप आहे.बिड जिल्ह्यात आष्टी तालुक्यात नायगावला मयुर अभयारण्य आहे. शिवाय आंबाजोगाईला लागूनच मोरेवाडी नावाचे गाव आहे. यापेक्षा सर्वांत महत्वाचे दोन पुरावे असे की या भागातील बहुतांश महिला मोरणीची नथ वापरतात.जसे यरमाळ्याच्या यडेश्वरी देवीला मानणाऱ्या स्त्रीया विशिष्ट प्रकारचे इरकलचे रेषारेषांचे लुकडे परिधान करतात.त्याप्रमाणे या आंबा जोगाईला मानणाऱ्या स्त्रीया मोरणीची नथ वापरतात.दुसरा पुरावा असा की,काही ठिकाणी परडीसोबत मोरपंख पुजले जाते.
या आधारे आपन योगिनी आंबाबाईचे ज्ञातीचिन्ह मोर आहे हे निश्चित करु शकतो. हे तपशील घेवून आम्ही निघताना आंबाजोगाई बसस्टॉपला मोरणीची नथ घातलेली महिला भेटली.
या बाराखांबी मंदिर परिसरात देवीचे यंत्र सापडले आहे.ते दगडावर कोरलेले आहे.यंत्र तंत्र आणि मंत्र ही तांत्रिक त्रयी आहे.म्हणजे आपल्याला अवगत झालेले तंत्र यंत्राद्वारे मांडले जाई उदा. जसे चौपट.
याच भागात मुळजोगाई देवीचे मंदिर आहे.ही मुळजोगाईच खरी गणमाता.पुढे तिला गावात नेवून तिचे मंदिर बाधण्यात आले.या मुळजोगाईला लागून रेणुका आहे. तिच्या पुढे तिची पुष्करणी आहे. या मुळजोगाईच्या दृष्टीक्षेपात पुढे हे बाराखांबी मंदिर आणि एका बाजुला दासोपंत यांची सामाधी आहे. ह्या दासोपंत यांच्या समाधी मागे पुर्वीच्या दोन पुष्करण्या आहेत. म्हणजे रेणुकेप्रमाणे या दासोपंत यांच्या परिसरात सुद्धा एक उपदेवता होती. तिचे नामोनिषान मिटले आहे. फक्त उरल्यात दोन पुष्करण्या. या आजूबाजूला असणाऱ्या उपदेवता जोगेश्वरीच्या ज्ञाती असाव्यात. ज्याद्वारे तिचा चौपट निश्चित होइल.
वंशसमाजात आती बनतो गण.त्या गणाची प्रमुख असते गणराज्ञी.गणराज्ञीच्या गणातील लोकसंख्या वाढल्यानंतर तो गण विभक्त होतो तो ज्ञातीप्रमुखांचा. ज्ञातीचे कुळे बनतात.ही कुळे पुढे नव्या शेतजमीनीच्या शोधार्थ ज्ञातीच्या गणातून विभक्त होऊन नवे गावे वसवतात. सांगली जिल्ह्यातील उदगाव हे योगेश्वरीच्या गणाचे कुळ होते.हे कुळ आंबेजोगाईच्या गणातून नव्या शेतजमीनीच्या शोधात उदगावच्या भुमीपर्यंत आले.तेथील शेतीयोग्य भुसभुशीत जमीनीत हे कुळ विस्तारले, त्यांनी आपला वंशवेल वाढवला.आपल्या गणप्रमुखाची आठवण म्हणून त्या कुळाने तिथे योगेश्वरीचे ठाणे उभे केले.आजही दरवर्षी तिथे यात्रा भरते.जोगणीचा आगळावेगळा सांस्कृतिक वारसाही त्या गावाने अजुन जपून ठेवला आहे.वंशसमाजात जातीव्यवस्था नसल्यामुळे गणराज्ञी , ज्ञाती आणि कुळे हे सर्वांचीच आहेत.देवी , नवरात्रोत्सव , घटस्थापना हा काही एका जातीचा वारसा नव्हे.
नितीन सावंत परभणी
9970744142
**********************************
No comments:
Post a Comment